Τρίτη, 30 Νοεμβρίου 2010

Νατάσα Κεσμέτη: Η διπλή λειτουργία της εικόνας στον "Ατμό" της Ν.Ζ.

Μιλώντας για "διπλή λειτουργία" εννοώ πως η εικόνα άλλοτε λειτουργεί ως μέσο σύλληψης της στιγμής, κάτι που συμβαίνει στο πλείστον των ποιημάτων, και άλλοτε ως απόπειρα εξόδου από το συνεχές του χρόνου.
Το ερώτημα που τίθεται αφορά στο σκοπό αυτού του διπλού τρόπου χρήσης της εικόνας. Αν, δηλαδή, δεν εξυπηρετεί αποκλειστικά περιγραφικές / αναπαραστατικές ανάγκες, τότε σε τι στοχεύει;
Νομίζω πως η βαθύτερη πρόθεση είναι αυτοπροσδιοριστική ή κάποτε αυτογνωστική.
Παρ' όλο που το "εγώ" στα περισσότερα μικρά ποιήματα δεν προβάλλεται ρητά, εντούτοις δηλώνεται παρόν μέσω μιας αναπαράστασης που ζητά όχι τόσο να περιγράψει όσο να φανερώσει την εν-γραφή μιας εξωτερικής εικόνας στη συνείδηση του γράφοντος που έτσι καθίσταται ενεργητική και δρώσα. Το εκάστοτε τοπίο, με άλλα λόγια, ούτε προκαλεί ούτε προκαλείται από νατουραλιστικό ενδιαφέρον, ούτε πάλι συμβολίζει μια ψυχική κατάσταση. Αποτελεί μάλλον το λεπτό περίγραμμα μέσα στο οποίο, δια της εικόνας, η ύπαρξη προβαίνει σε μιαν ακαριαία εμφάνεια. 
Από την άποψη αυτή μπορεί επίσης να ειπωθεί πως κάθε εικόνα καθεαυτή δεν είναι άηχη, πολύ λιγότερο "βουβή". Πέραν των φθόγγων της, αντηχεί μια υπόρρητη επιβεβαιώση, ένα: "είμαι εδώ τώρα" ή ακόμη: "εγώ είμαι εδώ τώρα" ή ακόμη: "εγώ υπάρχω τώρα εδώ". Αλλά επίσης και το: "εγώ είμαι που φεύγω από το εδώ, τώρα!" μπορεί να αποτελεί την άλλη όψη της ίδιας υπαρκτικής πρότασης. 
Τα παραπάνω δεν πρέπει να μας κάνουν να σκεφτούμε κρυμμένους φιλοσοφικούς στοχασμούς. Καθόλου. Αλλά μάλλον την ώθηση προς έκφραση ενός ισχυρού αιτήματος πλήρους υπάρξεως.
Η πλήρης ύπαρξη δεν αφορά ούτε στην επιβίωση μόνο, ούτε στη συναίσθηση της ζωής μόνο. Δεν σχετίζεται με το επί μέρους, αν και μοιάζει να επικεντρώνεται σ' αυτό. Σχετίζεται με το όλον, με την πληρότητα ακόμη και επ' αφορμή του ελαχίστου. Άλλοις λόγοις το διαφεύγον, ο "ατμός" αποτελεί την αξία ή την ποιότητα που μετατρέπει το φαινόμενο σε πραγματικότητα, την αδράνεια σε κίνηση, τη στατική εικόνα σε εμψυχωμένο δηλαδή ζωντανεμένο τοπίο, την ελάχιστη στιγμή στο α ί φ ν η ς μιας εξόδου από την κλειστότητα στην προοπτική και το εύρος.
Σε άλλους καιρούς δεν θα φοβόμασταν, δηλαδή δεν θα ήμασταν τόσο δύσπιστοι και επιφυλακτικοί στο να χρησιμοποιήσουμε λέξεις σχετικές με την επιθυμία του αιωνίου.
Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο ανάγνωσης κάποιες επί μέρους παρατηρήσεις:
  • Το πιο εύστοχο από τα μικρά ποιήματα είναι το: 
Χρυσή το χάραμα έρχεται
Χρυσόμυγες χορεύουν
Αποχωρεί χρυσή.

Όχι μόνον εξ αιτίας των αλλεπάλληλων παρηχήσεων αλλά και γιατί συλλαμβάνει μιαν εξαιρετικά ρευστή στιγμή. Ταυτοχρόνως αφήνει χώρο για να προσθέσει ο αναγνώστης ό,τι παρακινηθεί από τη δική του φαντασία ή εν γένει ικανότητα συμμετοχής του. Η δική μου πρώτη σκέψη αφορούσε την αυγή, στο πρώτο πρώτο γλυκοχάραμα (την "κροκάτη γάζα" του Βάρναλη που έρχεται και αποχωρεί "χωρίς να μπει στην καρδιά μας"). Εν τούτοις ο παρατηρητής, δηλαδή ο ποιητής είναι εκεί και βλέπει.
  •  Στις σελίδες 16,
Σταλιά σταλιά στην πέτρα
η μέρα μου κυλά
εξατμίζεται

55,

Στιγμή
τη στιγμή
κύμα σπάει

και 80

Σκόνη τη σκόνη
κι η πέτρα
γεννάει βουνά

εμφανίζεται ένα παρόμοιο σχήμα: "σταλιά-σταλιά", "στιγμή τη στιγμή", "σκόνη τη σκόνη". Ίσως εδώ κρύβεται ένα μοτίβο της ποιήτριας. Μπορεί να έχει να κάνει με τη διαδοχή εν γένει, μπορεί να είναι σχετικό με την αντίληψή της του χρόνου. Έτσι κι αλλιώς όλα έχουν να κάνουν με μια πρόθεση να "αρπάξουν" το ακαριαίο.

  • Πιο αποκαλυπτικό περί των παραπάνω είναι το της σελ. 62:
Ίσως και νά 'ναι

η έσχατή μου εικόνα.
Γίνομαι στιγμή της

Είναι και το πιο σύνθετο ποίημα, γιατί θέτει ένα θέμα στοχασμού: τη σχέση Εικόνας και Χρόνου αφ' ενός και τη στάση της Βούλησης αφ' ετέρου. Χωρίς τη Βούληση και μάλιστα στην ένεργητική δεν μπορεί κανείς να "γ ί ν ε ι στιγμή μιας, ενδεχομένως, τελευταίας εικόνας".
Με αυτά που έγραψα δεν το εξάντλησα. Υπογράμμισα όμως ότι εδώ η ποιήτρια δεν λειτουργεί αποκλειστικά ως δραστήριος παρατηρητής. Στη σελ. 64: 
Έφηβη μέρα
παρατηρώ
λιμνάζοντας
τούτο δηλώνεται άλλωστε. Αλλά στοχάζεται κιόλας προσπαθώντας να ερμηνεύσει και ίσως να ερμηνευθεί επίσης.
  • Το επόμενο καλό ποίημα είναι αυτό της σελ. 70:
Άπνοια
Κουπί μετέωρο
στην ομίχλη

Γιατί εδώ δεν δίδεται μόνο η στιγμή με μια πινελιά, όσο διαρκεί το μετέωρο του κουπιού, αλλά και η μεγάλη μοναχικότητα. Είναι και εξ αιτίας του θέματος το πιό κοντινό προς τα ιαπωνικά ή κινέζικα ανάλογα. Προφανώς η Ζεν έχει απασχολήσει τη Ν.Ζ. ή πάντως της έχει προξενήσει ισχυρή εντύπωση.
Το της σελ. 74,
(Σκαριά τρύπες
τ' αντικρινά
νησιά στην πάχνη)
είναι μια παραλλαγή.
  • Υπάρχουν δυο ρήματα αδόκημα: πελαγεύει (σελ. 18) και ακόμα περισσότερο το ρυτιδεύει (σελ.24).
  • Η σχιχμή, η χαραμάδα, το θραύσμα, η άκρη (π.χ. το της σελ. 19,
Θραύσμα κήπου
άκρη ουρανού
Ακροβατώ

και της σελ. 37:
Μια χαραμάδα
στον  ορίζοντα
αρπάζει τη βολή μου,
δεν  δείχνουν μόνο μετεωρισμό ή αίσθηση εκκρεμότητας, αλλά και τη σημασία της εξόδου. Άλλωστε και στη σελ. 11 δηλώνεται:
Από μια σχισμή
δρασκελάω
στον ορίζοντα
Θυμήθηκα το του Σάρτρ, αν δεν κάνω λάθος, πως ο άνθρωπος εξίσταται είτε προς το κενό είτε προς τον έρωτα. Αλλά ήδη η έκ-σταση είναι κίνηση προς. Τα περισσότερα από αυτά τα μικρά περιέχουν μια κίνηση προς...
  • Το πιο της καρδιάς είναι, κατ' εμέ πάντα, το της σελ. 25:
Χάντρες τις άκρες
του νερού ο άνεμος
σκορπά-τα δάκρυά μου
  • Δεν μπορώ να δεχτώ το "σύμπα" στη σελ. 54. Είναι κακόηχο. Διαβάζω "σύμπαντα". (Αν επρόκειτο για ονομαστική δεν θα υπήρχε θέμα "ο κόσμος σύμπας").
  • Κάπου κάπου εμφανίζονται οι "πέτρες".
Σπασμένες πέτρες φιλάει
το κύμα κι ολόκληρες
Όπως γλείφω τις πληγές μου
Είναι οι πέτρες ισοδύναμες με πληγές; Αυτή είναι μια από περισσότερες ερωτήσεις που θα μπορούσε κανείς να θέσει.
  • Κάποτε ίσως η Ν.Ζ. πέρασε μια εποχή αγάπης στον Ελύτη κι η ποίησή του (στηριγμένη κατά ένα μεγάλο μέρος στη δύναμη των οφθαλμών να αποτυπώνουν την φύση καθρεφτίζοντάς την θριαμβευτικά αναγεννημένη) άφησε τα ίχνη της:
Χαρταετοί ολοτρόγυρα
Ο σγουρός σιρόκος
στους κηπώνες

Στη σελ. 44:

Κύμα στη στέρνα.
Μέλισσες και σπουργίτια
ξεδιψούν

Στη σελ. 47:

Νέφη-πιρόγες
Θάλασσα όρθια
Ουρανός-κάλμα

και άλλα.
Ωστόσο η Ν.Ζ. εμφανίζεται να έχει ιδιαίτερα ασκημένο το αυτί της και στα ελάχιστα θροΐσματα:

Στο μονοπάτι θρος
Σερνάμενος ο ανθός...

Τι απομένει στον αναγνώστη κλείνοντας τη συλλογή; Μια ή πολλές αχνές εντυπώσεις; Μου φαίνεται πως για τον μη βιαστικό αναγνώστη αυτό που μένει είναι η αγάπη και η άσκηση στη λιτότητα. Απέναντι στην ακατάσχετη φλυαρία και στον πληθωρισμό των λέξεων η Ν.Ζ. αντιτάσσει την αξία του αναγκαίου. 
Φοβόμαστε πολύ τον όρο "λιτότητα". Έχουμε ξεχάσει πως δεν αποτελεί συνώνυμο της φτώχειας αλλά του απέριττου, του λείου, του απλού, του ολιγοδάπανου. Κι ακόμα πως σχετίζεται με την ικεσία και τη θυσία, αφού "λιτή" (από το ρήμα "λίτομαι") σημαίνει προσευχή. 
Πράγματι εδώ θυσιάζεται η πολυλογία, η υπεραφθονία, η βουλιμία του οφθαλμού αλλά και των άλλων αισθήσεων. Αφήνεται, εντοπίζεται ή δημιουργείται απλωσιά για να έχουν θέση όχι μόνο τα παρόντα αλλά και τα κληρονομημένα:
Νέφος λευκό
Φτερό του απείρου
Κειμήλιο πατρικό.

[Νατάσα Κεσμέτη, 29 Νοεμβρίου 2010]